Geçmişten Geleceğe Yükseköğretimde Birikim ve Arayış: Kurumlar, Bilgi ve Dönüşüm

Sahn-ı Semân

Semâniye Medreseleri olarak da bilinen Sahn-ı Semân Medreseleri, Ayasofya, Zeyrek ve Eyüp medreselerinden sonra İstanbul'da kurulan, Osmanlı Devleti'nin o dönemdeki en üst düzey yükseköğretim kurumu idi. İstanbul'un fethinden 10 yıl sonra, 1463 yılında inşası başlayan ve 1471 yılı başlarında tamamlanan Fatih Sultan Mehmed'in inşa ettirmiş olduğu İstanbul'daki bu ilk selâtîn külliyesi, merkezinde bulunan caminin iki yanında (sağında ve solunda, yani güneyinde ve kuzeyinde) Sahn-ı Semân adı verilen sekiz yüksek medrese ile bu medreselerin hemen arkasında sekiz Tetimme Medresesi'nin yanı sıra mektep, kütüphane, dârüşşifâ, tâbhâne (misafirhâne), aşhâne, kervansaray ve muvakkithâne gibi birimlerden oluşuyordu. Külliyenin en önemli bölümünü oluşturan Sahn-ı Semân Medreselerinin dördü caminin güneyinde yani Akdeniz tarafında, dördü kuzeyde Karadeniz tarafında idi. Karadeniz tarafındakilere Bahr-i Siyah, Akdeniz tarafındakilere ise Bahr-ı Sefid medreseleri denilmekteydi. Her medresede öğrencilerin kaldığı 19 oda ve büyük bir dershane bulunuyordu. Yüksek ihtisas kurumları olan Sahn-ı Semân Medreseleri'nin arkasında ise bu medreselere talebe yetiştiren daha alt seviyedeki Tetimme Medreseleri bulunuyordu.

Fatih Sultan Mehmed'in inşa ettirmiş olduğu külliyesinde bulunan medreseler Sahn-ı Semân veya Semâniye Medreseleri olarak anılmaktadır. Semâniye ismi medreselerin sayısıyla ilgilidir. Semâniye Arapça'da sekizin karşılığıdır. Caminin sağında ve solunda (Akdeniz ve Karadeniz tarafında) dörderden sekiz medrese olduğu için bu isim verilmiştir. Semâniye “sekiz”, “sekizli” demektir. Sahn-ı Semân adı hakkında ise çeşitli yorumlar yapılmıştır. Sahn kelime olarak “avlu”, “düz yer”, “geniş saha” manalarına gelmektedir. Sahn-ı Semân “sekiz avlu” veya “sekiz bölüm” demektir. Sahn-ı Semân Medreseleri denilince “sekiz avlulu medrese” anlaşılır. Bununla birlikte bu medreselerin şehrin tam ortasında bulunmaları ve külliyenin Bizans'tan kalma Havariyyun Kilisesi harabelerinin temizlenmesiyle oluşturulan düzlük alana yapılmasından dolayı bu ismin kullanıldığı yönünde görüşler ileri sürülmüştür. Tarihçi Gelibolulu Mustafa Âlî de bu medreselerin İstanbul'un ortasında bulunmaları dolayısıyla Sahn Medreseleri adını aldığını kaydetmiştir.

Fatih Sultan Mehmed, kurmuş olduğu medreselerinin öğretimiyle bizzat ilgilenirdi. Döneminin ünlü âlimlerini buradaki medreselere müderris olarak tayin etmişti. Zaman zaman medreselerdeki ilmî toplantılara katılır, ulemâ arasındaki tartışmaları dinlerdi. Sahn-ı Semân Medreselerini çağındaki pek çok kurumdan ayıran en önemli özellik, çok yönlü ve yenilikçi bir müfredata sahip olmasıydı. Medreselerin müfredatını Molla Hüsrev ile Ali Kuşçu hazırlamıştı. Bu medreselerde tefsir, hadis, fıkıh, kelam gibi geleneksel İslâmi ilimler yanında matematik, astronomi, tıp, fizik ve felsefe gibi müsbet (aklî) ilimler de okutulurdu.

Sahn-ı Semân Medreseleri İstanbul'daki ilk sistemli ve büyük çaplı Türk yükseköğretim kurumu niteliğindedir. Eğitim süresi ve aşamaları oldukça sıkı kurallara bağlanmıştı. Sahn-ı Semân'a başlamadan önce öğrencilerin Tetimme adı verilen hazırlık medreselerini başarı ile bitirmesi gerekiyordu. Sahn-ı Semân Medreseleri “medrese-yi âliye” (yüksek medrese) niteliğinde, bu medreselerin arkasındaki Tetimme Medreseleri ise günümüz liseleri gibi idi. Bu ikinci derecedeki medreseler Sahn'a talebe hazırlıyordu.

Kurumun ders programlarının hazırlanmasında ve eğitim verilmesinde çağının en büyük matematikçi ve astronomlarından Ali Kuşçu ile büyük Osmanlı hukukçusu Molla Hüsrev gibi âlimler başrol oynamıştı. Sekiz medreseden her birine birer müderris tayin edilmiş, yanlarına birer muid (doçent) verilmişti. Her medresede 19 oda bulunuyor ve bu odalarda medrese öğrencileri olan danişmendler ücretsiz olarak yatılı kalıyorlardı.

Bu medreselerin dönemine göre ilmî ve idari özerkliği oldukça genişti. Atamalarda tamamen liyakat esas alınıyor, dışarıdan müdahalelere kapalı tutuluyordu. Fatih Sultan Mehmed bu medreselere dönemin önde gelen ulemâsını müderris olarak tayin etmişti. Fatih Külliyesi'ndeki bu çok avlulu, çok odalı ve geniş bir alana yayılmış olan medreseler gerek eğitim modeli ve gerekse mimari bakımdan bir dönüm noktası olmuş, daha sonraki selâtîn medreselerine örnek oluşturmuştur.